МИХАИЛ ПОЛИВКА: ИСТОРИЯ НАРОДНЕЙ ШКОЛИ У
РУСКИМ КЕРЕСТУРЕ, Руски Керестур, 1933-1934*

Кед зме 1998. року означовали 130 роки народзеня учителя всетраного руского просветителя и народного предняка Михаила Поливки (1868-1944) и здогадли на його насампредз педаґоґийну роботу, на учебнїцку видавательну дїялносц о хторей бешедовала Леона Гайдук, визначели зме ище єден його вредни текст ИСТОРИЮ НАРОДНЕЙ ШКОЛИ У РУСКИМ КЕРЕСТУРЕ 1).
У напису з нагоди 120-рочнїци народзеня Михаила А. Поливни под назву „Перши написал и зложел руски школски кнїжки”, Дюра Варґа призначел же тот Поливков текст представя драгоцину хронїку керестурскей школи 2). Дюра Варґа тиж напомнул же Поливка з рижних жридлох як учитель и управитель ище 1916. року почал писац Лїтопис школи у Руским Керестуре и водзел  го по одход до пензиї (1933).
Текст Историї народней школи обявени у Руским календаре (у двох часцох) за 1933. и 1934. рок. Видаватель руских календарох у тот час (период од 1921-1941. рок) було Руске народне просвитне дружтво (РНПД) зоз Руского Керестура.
Поливков напис зоз прешлосци керестурскей школи драгоцини по велїх фактох вязаних за розвой тей нашей рускей просвитней установи и попри школских учебнїкох: Читанки за III класу 3), вєдно зоз Михалом Мудрим видатим Букваром 4) и  Читанку за III и IV класу 5), то найзначнєйше педаґоґийне дїло хторе остало у скарбнїци рускей култури. Зоз водзеньом Лїтопису и обявеним текстом о школи у Руским Керестуре вон ище раз потвердзел свою длужносц прикладного педаґоґа и управителя школи.

Жридла хтори Поливка хасновал за писанє и обявйованє
Историї народней школи у Руским Керестуре

Маюци у оглядзе же єст мало школи хтори маю писани шлїди о своєй прешлосци: хронїки, моноґрафиї, историї итд., сам Поливка уж у уводней часци замерковал: „...дзе нєт старини, там нєт анї новини... на темелю старих кнїжкох пишу ше нови, на темелю старей науки розвива ше нова култура, нова интелиґенция”. И сам мал пошежкосци „зложиц” историйни прегляд керестурскей школи, бо вона по 1899. рок нє мала свою окремну управу, по 1905. рок н мала свою канцеларию, анї свою архиву, а по 1916. ро нє водзени анї лїтопис школи. З єдним словом, у школи нє зачувани нєопходни податки зоз давнєйших часох за писанє историї.
Жридла на хтори ше Поливка операл при писаню историї найдавнєйших часох були:

1. Моноґрафия Бач-Бодрожскей Жупаниї (Bacs-Bodrog Varmedye),
2. История греко-катилїцкей парохиї у Руским Керестуре хтору написал др Гавриїл Костельник (рукопис, Архива парохиї у Руским Керестуре),
3. Информациї (здогадованя) старших людзох хтори ше народзели у Руским Керестуре, ходзели до школи и ту остарели, як и керестурских священїкох и валалских преднякох того часу о. Андрия Лабоша, пароха, Кароля Арнолда, длугорочного керестуского новтаруша, як и Ґабра Гудака, землєдїлца – валаского бирова и длугорочного члена Церковного и Школского одбору, чловека хтори знал же „злога темель културного напредованя”, та ю ширел и розвивал медзи Керестурцами.
4. З новших часох Поливка ше операл на записани податки зоз Лїтопису, хтори водзел як управитель Школи, а хтори предлужели писац його нашлїднїки.

Змист Историї народней школи у Руским Керестуре

            История народней школи обявена у такволаней Поучней часци Календара и єй змист шлїдуюци:
Перша часц у Руским календаре за 1933. рок (на 10 бокох) облапя:

1. Претходне слово (Вступ),
2. Найдавнєйши висти о насельованю валала, орґанизованю и розвиваню школи,
3. Здогадованє (докази) живих шведкох о школи з давного часу,
4. Яка була школа од початку?
5. Фонд конфесийней школи,
6. Нукашнї живот (ученє и вихованє) конфесионалней школи,
7. Цо сом чул од найстарших людзох о нукашнїм живоце конфесионалней школи?
8. Цо доказує остатня, ище живуща ґенерация конфесионалней школи?

Друга часц у Руским календаре за 1934 рок (на 13 бокох) облапя:

1. Претворенє конфесионалней школи до комуналней (валалскей),
2. Школски фонд, хтори комунална школа превжала од конфесионалней школи,
3. О розвитку комуналней школи,
4. Управа комуналней (општинскей) школи,
5. Подзелєнє школи,
6. Ученє,
7. Учебни кнїжки,
8. Успих науки,
9. Претварянє комуналней школи до державней,
10. Перши школски одбор державней школи,
11. Перши учительски збор державней школи,
12. Перши предрачун (предрахунок) державней школи,
13. Нукашнї живот державней школи од початку по нєшка,
14. Успих ученя од подержавеня школи по тераз (1899-1933),
15. Трошки за отримованє школи и
16. Школа и обща култура.

             У уводним слове Поливка пише о давних часох – о „стародавним поганским времену”, часох кед обични (прости) народ жил у глїбоким нєзнаню (духовней цмоти), викапчани зоз шицких збуваньох, з науки, бо вони припадали лєм паном (племичом – немешом), потим пише о християнстве хторе таки подзелєня нє припознавало. Вшадзи дзе ше розвивало християнство, дзе будовани церкви (парохиї), там орґанизовани и народни школи. Отримовали их церкви (конфесиї), сами вирнїки, та ше школи и волали церковни, або парохиялни. У нїх ше учело молитви, катакиз и библия (наука о вири), а познєйше ше почало учиц дзеци и читац, писац, раховац, як и други науки.

Розвой школи у Руским Керестуре и законски предписаня

            Розвой школства у тих крайох бул пошвидшани зоз приношеньом державних законох у обласци школства, хтори реґуловали будованє школских обєктох, порядне ходзенє дзецох до школи, як и ученє з боку образованих (фахових) учительох. Так Поливка наводзи закон зоз 1868. року (Школски закон) у Мадярскей (Угорскей) спрам хторого ше у народних школох учело на мацеринским язику – язику на яким ше и бешедовало у месце (валалє), потим закон зоз 1879. року (1878) о обовязним ученю державного мадярского язика, як и закон зоз 1922. и 1929. року у Кральовини СГС, односно Кральовини Югославиї (медзи двома шветовима войнами), кед врацене ученє мацеринского язика до школох, а учело ше и сербски (державни) язик 3 годзини тижньово.  
            О населованю Руснацох до Руского Керестура и розвою школи Поливка нашол податки у Моноґрафиї Бач Бодрожскей жупаниї, дзе стої же Керестур населєни з Малорусами (Kisoroszok), же ма валалски печац од 1763. року, же церква збудована 1784. року, же хотар ма 11006 катастарски гольти и спрам попису зоз 1900. року 5098 души (жительох) и 819 хижи.
            Друге жридло му бул Рукопис Историї грекокатолїцкей парохиї др Гавриїла Костельника, спрам хторей ше Руснаци до Руского Керестура (теди Бачкерестура) почали насельовац 1751. року и уж 1753. року основали церкву и школу. Жительох у валалє було  1380, а 1772. року ше число звекшало на 2100. У тот час до школи ходзели 30 дзеци: од того 28 хлапци и 2 дзивчата. Учителє були Янко Палинкаш (1756), Янко Надь (1761), а медзи 1838-1847. роком школа мала двох учительох „маґистра" и „прецептора" (помоцнїка). До першей класи ходзели 200-350 школяре, а до другей 100-200. У Историї записне же у тот час главни учителє були Ферко Канюх, Дюра Маґоч, потим уч. паноцец Янко Санич, Андри Лабош (мл. паноцец), як и Петро Кузмяк (1816-1900).
            Поливка ше у писаню операл и на здогадованя (докази), односно вияви живих шведкох, жительох валали. Так му о. Андри Лабош (1826-1918), стари рускокерестурски парох приповедал же як пошвецени млади паноцец (1852) рок и пол „учительовал при тей нашей школи". Вєдно зоз Петром Поляком Ґалуском, ремеселнїком хтори закончел курс (течай) за учителя, були „меновани за учительох од преосвященого владики". Школа була церковна (конфесийна), у валалє жил єден народ (руски народ), шицки були єдней вири (грекокатолїцкей), вєдно плацели и отримовали церкву, школу, плацели учителя.
Кароль Арнолд, длугорочни керестурски новтаруш (од 1880-1907), приповедал Поливкови о преходзеню конфесийней школи до комуналней, а як причину наводзи число школярох, будованє школских будинкох и даванє роботи вецей учительом. Церковна општина пристала дац школу на отримованє и розвиванє Политичней општини. Тот преход бул у чаше од 1884-1888. рок. У школи теди робели: Петро Кузмяк, Шандор Кузмяк, Михаил Джуня и Михаил Винаї.
           Поливка достал надосц податки и од Ґабра Гудака (1850-1922), валаского бирова хтори ше закладал за розвой рускей школи у Керестуре як и од велїх старих (у тот час найстарших) жительох, медзи хторима була и єдна жителька цо добре паметала ище и Кошутову войну (1848). По єй бешеди, школярох було тельо же найвецей з нїх шедзели на жеми. Дзеци оставали у школи такповесц цали дзень, бо зоз собу за полудзенок приношели єдзенє. Перше ше модлєли Царю нєбесному, Оченаш, Вирую и Богородице, потим дзешец заповиди. Азбуку учели так же єден школяр зоз прутом (палїчку) указовал на табли, а други наглас повторйовал. Учитель „мадїстер" ходзел по класи и мерковал. Шпивало ше и церковни писнї, на крачун крачунски, потим за Миколая итд. Цо ше дотика читаня, перше ше учело складац букви, а после школяре читали. Лєм дзепоєдни знали читац, а писац такповесц вибрани (барз мале число школярох). Медзитим, було и даскельо школярох цо научели читац Псалтир и Апостол. Призначене, тиж, же людзе з велькей часци аналфабети (нє знаю писац), други знаю друковане читац и пишу зоз кирилицу, а зоз латиницу ше мало знали подписац.
            Цо ше дотика учебнїкох Поливка писал же „...югославянски Русини на своїм (диялекту) язику писани учебнїки по 1920. рок нє мали. Доставали их зоз Ужгороду, або Прешова дзе их (на карпаторуским язику) видавало грекокатолїцке владичество. Ище живущи (живи) старши Керестурци приповедали же у школи попри читаня, писаня, рахованя и вирских наукох читали и новини, календари, мали церковни кнїжки и други поучни кнїжки, а учело ше и историю, земльопис и други предмети.

Методолоґийни приступ писаня Историї народней школи у
Руским Керестуре

            Поливка ше як автор напису о керестурскей школи служел з вецей способами (методами). Як перше, добре познал общу историю (историю давних часох, християнства...), потим ше операл на писани жридла (Моноґрафия Бач-Бодрожскей Жупаниї, История грекокатолїцкей церкви у Руским Керестуре), на валалску архиву у хторей нашол податки од 1888. року, сам записовал податки (хронолоґийно) до Лїтопису школи, а значну часц информацийох достал од руских преднякох и самих жительох Керестура, окреме гевтих цо ходзели до школи у другей половки и концом XIX вику, а хтори, як писал Поливка „...жили чесни фамелийни живот у ґаздовстве” и дзечнє ше здогадовали Кузмякових учительох: Петра Кузмяка и його сина Шандора хтори, по шицким судзаци, у тот час були найобразованши учителє у Керестуре.
            Поливка писал о найзначнєйших подїйох з историї школи, хаснуюци хронолоґийни приступ вязани за етапи – конфесийна школа, комунална, державна... За кажди прейдзени период давал податки о причинох преходзеня з єдного до другого, о язику на хторим ше учело (руски, мадярски, годзини сербского язика...), о отримованю школи, плаценю учительох, школским будинку, чишлє школярох, учебнїкох, успиху, подзелєню школи (основна – каждодньова, повторительна), о салашких школох, курсох за одроснутих итд. О каждим питаню о хторим писал намагал ше буц конкретни, обгрунтованя илустровал зоз податками (числами, статистику...). Наприклад за вибудов школских будинкох дал, попри хижного числа (дзе ше школа находзела), и потрошени средства (у корунох и филерох – тедишнїм пенєжу), о майстрох цо будовали, дню и року кед ше у школи почало робиц итд.   
            Педаґоґ, учитель по фаху, Поливка ше як у живоце и роботи, так и при писаню закладал за педаґоґийни аспекти народней школи у цалосци: за науково знаня, за моралне воспитанє школярох, за общу културу, школованє власней рускей интелиґенциї, за просвищованє руского народу (снованє РНПД). Сам потримовал, а и текст Историї закончел зоз констатацию же „...наука, знанє, култура походза од школи, же валали и народи вообще доходза до висшей култури лєм у тей мири у якей ше стараю за свойо школи и за школованє своєй младежи”.

Терминолоґия и язик Историї Михаила Поливки

            И терминолоґия яку хасновал при писаню праве просвитна, образовна – педаґоґийна, фахова. Кед ше ма у оглядзе же то бул початок XX вику, кед було мало фаховей литератури з тей обласци, а Руснаци попри шицким тим нє мали нїяку периодику (часописи, кнїжки) о школстве, вец мож повесц же Поливка зачатнїк рускей педаґоґийней думки и перши автор студиї (обсяжнєйшей хронїки) о рускей школи на тих просторох.
            Руски язик 6) на хторим написани текст Историї у основи добри. Но, Поливка, як и други предвойново авторе (и попри тим же 1923. року друкована Костельникова Ґраматика) дзекеди хаснує сербски слова (сербизми), нар. препреки, темелї, редовна школа, дневники итд, а тиж и восточнославянски слова (українизми...) як цо: учебни рок, комната, каждоденна и повторителна школа итд. Тиж важне повесц же Поливка як автор пише ясно, думки лоґично повязує и кажду поєдиносц до конца толкує.

Надпомнуца:

* Пречитане на 2. науково-фаховим сходзе, отриманим 9.12.1998. року на Филозофским факултету у Новим Садзе у рамикох  Дньох Миколи М. Кочиша под назву „Творчосц Миколи М. Кочиша и руски язик" и "Просвитни живот Руснацох у прешлосци и нєшка" - обявене у  Зборнїку роботох „Studia Ruthenica" 7, Дружтва за руски язик, литературу и културу, Нови Сад, 1999-2000, б. 46-51;
1. Михаил А. Поливка, История народней школи у Руским Керестуре, Руски календар за 1933. и 1934. рок, РНПД, Руски Керестур (перша часц: б. 105-114) и Дяково (друга часц: б. 138-150);
2.  Дюра Варґа, Перши написал и зложел руски школски кнїжки, 120-рочнїца народзеня Михаила Поливки (1868-1988), Шветлосц ч. 4, Руске слово, Нови Сад, 1988, б. 435-464;
3. Михаил А. Поливка, Читанка за III класу южно-руских основних школох, Сримски Карловци, 1920;
4. Михаил Мудри и Михаил Поливка, Буквар за южно-руски основни школи, Сримски Карловци, 1921;
5. Михаил А. Поливка, Читанка за III и IV класу южно-руских основних школох, Сримски Карловци, 1924;
6. У вязи зоз язиком Поливковей Историї консултовани др Юлиян Рамач, професор руского язика на Катедри за руски язик и литературу Филозофского факултета у Новим Садзе.

 ПРИЛОГИ:

Руски язик на хторим Михаил Поливка писал Историю народней школи у
Руским Керестуре – 141. бок Руского календара, 1934. року (виривок)

Подзелєнє  школи.

Зос шк. дневникох, дало ше точно установиц, же школа мала два одзелєня: каждоденну и повторителну школу. До каждоденней ходзели дзеци од 6 до 12, а до повторителней од 12 до 15 рокох. Каждоденна шк. мала шейсц – а повторителна 3 класи.
У повторителней школи ше отримовало ученє у тих дньох, кеди каждоденна мала одпочивок. Тижньови отпочивок у каждоденней школи ше отримовал по наредзеню шк. одбора штварток цали дзень, або стреду и соботу по поладню. Були случаї, же ше отримовало ученє у повторителней школи внєдзелю до служби. До повторителней шк. ходзели и ремеселнички учньове (шеґерти), бо за нїх окремней школи нє було, як цо нєт ище и нєшка.

Ученє.

У каждоденней школи ше учели тоти предмети: катакиз, библия, руске читанє, писанє, ґраматика, стилистика, рахунки, ґеометрия, земльопис. История, граждански права и длужносци  (конституция), природопис, физика, рисунок, шпив, ручна робота, земледїлство и ґимнастика. Редовни предмет бул и ученє державного мадярского язика.

У повторней школи ше поновляла наука каждоденней шк., алє главна увага ше покладала на ученє газдовства ручней робози. За повторну школу валал отримовал окремну овоцну заграду, у котрей ше учели овоцни древка садзиц, каламиц и допатрац. У тей загради школяре дужни були вершиц шицки заградарски роботи.

 Биоґрафски податки:  
МИХАИЛ А. ПОЛИВКА

Михаил А. Поливка – народзени 10. марца 1868. року у Малей Брежнїци (Земплинска жупания, Прешов, Угорска, тераз Словацка). Учительску школу закончел у Ужгородзе 1889/90. року. До Руского Керестура приходзи 1. септембра 1901. року. По 1925. рок бул управитель основней и предлужней школи, а од 1931. и управитель ремеселскей школи у Руским Керестуре. Як добри педаґоґ, по потреби школских власцох окончовал и длужносц школского надзорнїка. Зложел перши учебнїки за руски школи: Читанку (1920) и Буквар (1921). Бул добитнїк Металиї заслужного учителя у Кральовини СГС, член РНПД (на сновательней схадзки РНПД 1919. року бул вибрани за секретара), писал и сотрудзовал у Руским календаре (од 1921), Руских новинох (1924) и дзецинским часопису Наша заградка (1937). Бул почитовани як свестрани културно-просвитни и народни предняк. Умар у Руским Керестуре 1944. року, дзе є и поховани (Дюра Варґа, Перши написал и зложел руски школски кнїжки, Стодвацецрочнїца народзеня Михаила Поливки (1868-1988), Шветлосц ч. 4, Руске слово, Нови Сад, 1988, б. 435-464).  

клицк на слику

Керестурски учителє и священїки Осиф Фа, о. Михайло Мудри,
Михаил А. Поливка  и о. Дюра Биндас зоз школярами VI класи 1912. року